System kaucyjny dla opakowań jednorazowych funkcjonuje w Polsce od 0,5 roku. W tym czasie pojawiły się liczne oceny jego działania, zarówno dotyczące wpływu na użytkowników, jak i efektów finansowych dla samorządów i sektora gospodarczego. Poniżej przedstawiamy skondensowany przegląd najczęściej przytaczanych zarzutów i dostępnych szacunków.
Obciążenie dla konsumentów i bariery praktyczne
Krytycy systemu wskazują, że obowiązek zachowania butelek w nienaruszonym stanie (bez zgniatania) oraz konieczność przewożenia i oddawania ich do automatów (butelkomatów) zwiększa wysiłek konsumentów. Problemy logistyczne są szczególnie widoczne w małych mieszkaniach. Zwraca się też uwagę na ograniczoną dostępność punktów zwrotu w mniejszych miejscowościach oraz na utrudnienia dla osób starszych wynikające z dźwigania i obsługi automatów.
Utrata dochodów samorządów
Przed wprowadzeniem systemu opakowania PET i puszki trafiały do żółtych pojemników obsługiwanych przez firmy komunalne, które następnie sprzedawały surowce zakładom przetwórczym. Według krytyków nowy system nie zastąpił tego mechanizmu, lecz funkcjonuje równolegle, powodując odpływ najbardziej dochodowego surowca od samorządów do prywatnych operatorów. Deloitte szacuje prognozowany ubytek wartości gminnego rynku odpadów komunalnych na około 6,6 mld zł w okresie 10 lat.
Nieodebrane kaucje i ich przeznaczenie
Sondaż IBRiS dla „Rzeczpospolitej” wskazywał, że niemal połowa Polaków nigdy nie oddała opakowania w systemie kaucyjnym. Każda nieodebrana kaucja pozostaje w obiegu systemu i trafia do operatora; krytyczne oceny mówią o skali sięgającej do 1,5 mld zł rocznie. Operatorzy mają ustawowy obowiązek przeznaczenia tych środków na funkcjonowanie systemu, jednak krytycy podkreślają brak pełnej przejrzystości i rozbieżności w interpretacji tych obowiązków.
Wzrost opłat za wywóz odpadów
Logicznym założeniem ustawodawcy było, że mniejsza ilość opakowań w odpadach zmniejszy koszty systemu gospodarowania odpadami i obniży stawki dla mieszkańców. W praktyce niektóre gminy już podniosły opłaty za wywóz śmieci, a inne przewidują podwyżki po wygaśnięciu dotychczasowych kontraktów. Krytycy wskazują, że utrata surowca do sprzedaży osłabia przychody samorządów, co może przekładać się na wyższe opłaty dla mieszkańców.
Koszty inwestycyjne i operacyjne
Aktualizowane szacunki kosztów systemu opublikowane przez firmę Deloitte (wrzesień 2025, według cytowanych analiz) wskazują, że łączne nakłady inwestycyjne i operacyjne w perspektywie 10 lat mogą przekroczyć 40 mld zł. Koszty te są przenoszone na producentów napojów, a pośrednio na konsumentów poprzez ceny produktów.
Model wielooperatorowy
Analizy porównawcze i krytycy systemu podkreślają, że wiele państw UE funkcjonuje w modelu z jednym centralnym operatorem systemu kaucyjnego, natomiast Polska przyjęła model wielooperatorowy. W efekcie sklepy obsługują kilku różnych operatorów i systemy IT, co — zdaniem krytyków — zwiększa złożoność, koszty i ryzyko nieefektywności. W tej dyskusji pojawiają się również odniesienia do decyzji innych państw; m.in. informowano, że Czechy odrzuciły podobny projekt w marcu 2025 r.
Brak równoległych regulacji zabezpieczających
Samorządy wielokrotnie postulowały wcześniejsze wprowadzenie mechanizmu ROP (Rozszerzona Odpowiedzialność Producenta), który obligowałby producentów opakowań do współfinansowania kosztów zbiórki. Według krytyków systemu, ROP nie został wprowadzony wcześniej — projekt ustawy o ROP nie przeszedł jeszcze pełnych konsultacji międzyresortowych — co miało osłabić równowagę finansową procesu zbiórki odpadów.
Oceny społeczne i problemy techniczne
Badania opinii wskazują na negatywny odbiór systemu wśród części społeczeństwa — w cytowanych ocenach około 50,5% respondentów wyraziło negatywną ocenę. Wskazywane są też usterki techniczne automatów, problemy z odczytem opakowań, błędne naliczanie kwot zwrotu oraz braki w infrastrukturze wdrożeniowej.
Podsumowanie raportowanych usterek i finansowych skutków systemu wskazuje na złożoność wyzwań: kwestie dostępności infrastruktury, relacji między operatorem systemu a samorządami, przejrzystości finansowej oraz brak powiązanych regulacji (np. ROP). Z uwagi na charakter zgłaszanych zarzutów, dalsze analizy i dane pochodzące od organów nadzorczych, operatorów oraz samorządów będą istotne dla oceny długoterminowych efektów systemu.